जातकपारिजातः

राशिशीलाध्यायः प्रथमः

मङ्गलाचरणम् -

श्रीकान्ताजशिवस्वरूपममरज्योतिर्गणस्वामिनं

मायातीतमशेषजीवजगतामीशं दिनेशं रविम् ।

नत्वा गर्गपराशरादिरचितं सङ्गृह्य होराफलं 

वक्ष्ये जातकपारिजातमखिलज्योतिर्विदां प्रीतये ।।

 जातकपारिजात! जातकांसाठी अक्षरशः पारिजातवृक्षाप्रमाणे असलेला ग्रंथ! यात काय आहे, असं म्हटल्यापेक्षा काय नाही, हे विचारणं चांगलं. ज्योतिषशास्त्रातील हा ग्रंथ मला खरोखरीच सर्वार्थानं परिपूर्ण वाटतो. 18 अध्यायांमध्ये ज्योतिषशास्त्राचं फार विस्तृत व सुंदर वर्णन केलेलं आहे. ग्रंथकार दैवज्ञ श्री वैद्यनाथ यांना वंदन करून मी या ग्रंथावर मला वाटणारे विचार येथे प्रकट करत आहे. 

ग्रंथाचा मंगलाचरणाचा श्लोक किती सुंदर आहे पहा! कोणत्याही ग्रंथांच्या सुरुवातीला, मध्ये, तसेच शेवटी मंगलाचरण लिहावे, ही आपली संस्कृृती. वैद्यनाथांनी या श्लोकात सूर्याला वंदन  केले आहे. श्लोकाचा अन्वय पुढीलप्रमाणे आहे.

श्रीकान्त-अज-शिवस्वरूपम्, अमरज्योतिर्गणस्वामिनम्, मायातीतम्, अशेषजीवजगताम् ईशं, दिनेशं रविम् नत्वा, गर्ग-पराशरादिरचितं होराफलं सङ्गृह्य, अखिलज्योतिर्विदां प्रीतये जातकपारिजातं वक्ष्ये ।

 श्री म्हणजे लक्ष्मी. तिचा कान्त (पती) म्हणजे विष्णू . अज - ज्याचा जन्म होत नाही तो, ब्रह्मदेव. शिव - शंकर. अशा प्रकारे, तिन्ही देवांचे स्वरूप असलेल्या. अमर - देव. ज्योति - आकाशात असलेले ग्रह व नक्षत्रे. त्यांचे गण - समूह. देव व ग्रहनक्षत्रे यांच्या अधिपतीला. मायातीतं - मायेपासून (सांसारिक) दूर असलेल्या. अशेष - संपूर्ण. सगळे जीव आणि हे जग यांचे ईश्वर असलेल्या. दिनेशं - दिवसाच्या अधिपतीला. नत्वा - नमस्कार करून. गर्गपराशरादिरचितं - गर्ग व पराशर इत्यादींनी रचलेल्या. होराफलं सङ्गृह्य - ज्योतिषशास्त्रातील विविध नियमांचा संग्रह करून. अखिलज्योतिर्विदां प्रीतये - सर्व ज्योतिषांच्या प्रीतीसाठी. जातकपारिजातं वक्ष्ये - जातकपारिजात हा ग्रंथ सांगत आहे. 

मुक्त भाषांतर - विष्णू, ब्रह्मदेव, व शंकर या तीनही देवांनी ज्याला वंदन केले आहे अशा, देव, ग्रह व नक्षत्रे यांच्या समूहाच्या अधिपतीला, सांसारिक मायेपासून दूर असलेल्या, सर्वच जीव व हे जग यांच्या ईश्वराला, दिवसाच्या अधिपतीला म्हणजेच सूर्याला वंदन करून, गर्ग, पराशर इत्यादी ऋषींनी लिहिलेल्या ज्योतिषशास्त्रातील नियमांचे एकत्रीकरण करून सर्व ज्योतिषांच्या प्रीतीसाठी मी जातकपारिजात हा ग्रंथ सांगतो.

सूर्य म्हणजे ग्रहांचा राजा. सूर्यनारायणाला नमस्कार करून ग्रंथाची सुरुवात तर झाली. या अध्यायात ग्रंथकाराने सर्व राशींबद्दल अत्यंत सविस्तर लिहिले आहे. फक्त राशींचे वर्णन करण्यासाठी तब्बल 61 श्लोक लिहिले आहेत! पुढच्या श्लोकबद्दल पुढील भागात .... 

तावत् शुभमस्तु।