राशींची पर्यायवाचक नावे

राशी एकूण बारा असतात. त्यांची नावे पुढीलप्रमाणे आहेत.

1. मेष

2. वृषभ

3. मिथुन

4. कर्क

5. सिंह

6. कन्या

7. तूळ

8. वृश्चिक

9. धनू

10. मकर

11. कुंभ

12. मीन 

संस्कृत श्लोकांमध्ये राशींबद्दल बोलत असताना वरील नावांखेरीज इतर अनेक समानार्थी शब्दांचा उपयोग केलेला आहे. पुढील सर्व श्लोक समजण्यासाठी ही पर्यायी नावे माहित असणे अत्यंत आवश्यक आहे. प्रत्येक श्लोकाचा एक विशिष्ट छंद (Meter) असतो, वृत्त असते. त्यात विशिष्ट संख्येनेच अक्षरे वापरण्याचे बंधन असते. शिवाय -हस्व, दीर्घ अक्षरांचेही महत्त्व असते. त्यासाठी आवश्यकतेप्रमाणे कमी-अधिक लांबीचे शब्द चपखलपणे वापरता यावेत, यासाठी पर्यायी शब्द कामाला येतात. पुढील चार श्लोकांमध्ये यांचाच ऊहापोह केलेला आहे.

मेषाजविश्वक्रियतुम्बुराद्या वृषोक्षगोताबुरिगोकुलानि।

द्वन्द्वं नृयुग्मं जुतुमं यमं च युगं तृतीयं मिथुनं वदन्ति ।।4।।

कुलीरकर्काटककर्कटाख्याः कण्ठीरवः सिंहमृगेन्द्रलेयाः।

पाथोनकन्यारमणीतरुण्यस्तौली वणिक् जूकतुलाधटाश्च।।5।।

अल्यष्टमं वृश्चिककौर्पिकीटाः धन्वीधनुश्चापशरासनानि।

मृगो मृगास्यो मकरश्च नक्रः कुम्भो घटस्तोयधराभिधानः।।6।।

मीनान्त्यमत्स्यपृथुरोमझषा वदन्ति, दस्रादिकर्क्षनवपादयुताः क्रियाद्याः।

चक्रस्थिता दिविचरा दिननाथसङ्ख्याः क्षेत्रर्क्षराशिभवनानि भसंज्ञितानि।।7।।

मेष राशीची पर्यायी नावे - मेष, अज, विश्व, क्रिय, तुंबुर, आद्य

मेष म्हणजे मेंढा. म्हणून मेंढ्याला समानार्थी असलेले संस्कृत शब्द यात आलेले दिसतात. ही पहिली रास आहे. म्हणूनच आद्य हा शब्द.

वृषभ - वृष, उक्ष, गो, ताबुरी, गोकुल ('बैल' या अर्थाचे शब्द)

मिथुन - द्वंद्व, नृयुग्म, जुतुम, यम, युग, तृतीय

नृ म्हणजे माणूस, युग्म म्हणजे जोडपे. तिसरी रास असल्याने 'तृतीय' 

कर्क - कुलीर, कर्काटक, कर्कट ('खेकडा' या अर्थाचे शब्द)

सिंह - कण्ठीरव, मृगेन्द्र, लेय ('सिंह' या अर्थाचे शब्द)

कन्या - पाथोन, रमणी, तरुणी ('कन्या' अर्थाचे सर्व शब्द)

तूळ - तौली, वणिक्, जूक, तुला, धट

वणिक् म्हणजे व्यापारी

वृश्चिक - अली, अष्टम, कौर्पी, कीट

वृश्चिक म्हणजे विंचू. याच अर्थाचे सर्व शब्द आहेत. आठवी रास म्हणून 'अष्टम'

धनू -   धन्वी, चाप, शरासन ('धनुष्य' अर्थाचे शब्द)

मकर - मृग, मृगास्य, नक्र

नक्र म्हणजे मगर. या राशीचे स्वरूप 'मगराचे शरीर पण हरिणाचे तोंड' असे आहे. मृगास्य या शब्दात आस्य या शब्दाचा अर्थ तोंड असा होतो.  

कुंभ - घट, तोयधर ('घागर' या अर्थाचे शब्द)

तोयधर म्हणजे पाणी धारण करणारा.

मीन - अन्त्य, मत्स्य, पृथुरोम, झष 

मासा या अर्थाचे सर्व शब्द. शेवटची रास असल्याने 'अन्त्य'

दिविचराः - आकाशात संचार करणारे (राशी व नक्षत्रे) यांना भ, भचक्र, क्षेत्र, ऋक्ष, राशी, भवन अशा संज्ञा आहेत.